Program Troskliwa pielęgnacja
Problemy kobiece w okresie połogu
Połóg rozpoczyna się w chwili urodzenia dziecka i trwa od sześciu do ośmiu tygodni po porodzie. W jego trakcie dochodzi do cofania się zmian, które wystąpiły w czasie ciąży i porodu. To okres trudny zarówno dla kobiety, jak i jej najbliższego otoczenia.
NR 3 (66) 2017
Powrót do listy artykułów

Okres połogu wiąże się z wieloma zmianami w organizmie oraz psychice kobiety. Radość płynąca z macierzyństwa często przeplata się z lękiem i obawami o własne zdrowie oraz zdrowie i rozwój dziecka. W związku z nową sytuacją bardzo ważna staje się edukacja dotycząca odpowiedniej pielęgnacji oraz stylu życia w tym szczególnym dla kobiety czasie, zwłaszcza że to, jak zachowuje się ciało i cały organizm, może budzić jej ogromny niepokój.

BÓLE I SKURCZE POŁOGOWE

Ból w dole brzucha odczuwany w okresie połogu jest związany ze skurczami macicy, dzięki którym zmniejsza się ona, powracając z czasem do wielkości sprzed ciąży. W pierwszych 3–5 dniach po porodzie napięcie macicy jest stale wzmożone, twardą macicę można wyczuć kładąc rękę na powłoki brzuszne.

W kolejnych dniach rytmiczne skurcze macicy mogą występować tylko w momencie, gdy działają na nią określone bodźce, takie jak karmienie piersią czy masowanie, a także po podaniu leków naskurczowych. Nazywane są one skurczami odruchowymi.

Do najczęściej występujących skurczów odruchowych zaliczamy skurcze laktacyjne. Występują one w czasie karmienia piersią. Podczas ssania dochodzi do stymulacji zakończeń nerwowych, występujących na brodawce sutkowej, co powoduje wydzielanie do krwi oksytocyny, a ta z kolei, działając na mięsień macicy, przyśpiesza jego obkurczanie.

Obkurczanie (inwolucja) macicy to bardzo pozytywny objaw, ale pacjentki odczuwają to jako ból. Należy jednak uświadamiać je, że dzięki skurczom macicy organizm broni się przed ryzykiem krwotoku i zakażenia. Stanowią one także jedyny sposób na powrót macicy do wielkości sprzed okresu ciąży.

Jeśli skurcze połogowe stają się bardzo uciążliwe, można rozważyć podanie leku przeciwbólowego, zawsze jednak należy wziąć pod uwagę proces laktacji i dobrać odpowiedni środek. Należy też przestrzec pacjentkę, żeby przed zażyciem jakiegokolwiek preparatu skonsultowała się z położną lub lekarzem.

ODCHODY POŁOGOWE I KRWAWIENIE

Krwawienie połogowe to wydzielina z rany po łożysku, znajdującej się w jamie macicy. Jest ono zdecydowanie obfitsze niż menstruacyjne. Nagły wypływ jest szczególnie zauważalny po wstaniu z łóżka. W pierwszych dniach wydzielina jest żywoczerwona, krwawa, pozbawiona charakterystycznego zapachu, zawiera strzępki tkanek i skrzepów. Po upływie tygodnia odchody połogowe zmieniają barwę na brunatną, stają się bardziej płynne, a ich woń – mdła. Po dwóch tygodniach przybierają barwę jasnożółtą, a pod koniec trzeciego stają się szarobiałe, uzyskując coraz bardziej surowiczą postać. Zanikają całkowicie po około miesiącu.

Warto uczulić pacjentkę, że powinna prowadzić obserwację odchodów połogowych, zwracając uwagę na zapach, barwę oraz objętość (można ją poznać dzięki liczbie zużytych podpasek). Każdą nagłą zmianę barwy oraz ilości odbiegającą od powyższego schematu należy skonsultować z położną lub lekarzem.

Wskazane jest poinformowanie kobiety, że wydzielina z rany jamy macicy, wydostając się na zewnątrz przez pochwę, ma kontakt z wieloma bakteriami. Ma ona ponadto zasadowy odczyn, który sprzyja rozwojowi drobnoustrojów, dlatego krwawienie i upławy połogowe są uznawane za silnie zakaźną wydzielinę ciała kobiety.

Zachowywanie szczególnej higieny ciała jest ważne nie tylko w pierwszych dniach połogu, kiedy namnażanie się bakterii w upławach jest wzmożone, ale również przez cały okres jego trwania.

O CZYM PACJENTKA POWINNA PAMIĘTAĆ

  • Aby nie dochodziło do rozprzestrzeniania się bakterii, niezbędna jest częsta zmiana podpasek/wkładek. Przed każdym kontaktem z noworodkiem bądź brodawkami sutkowymi pacjentka powinna dokładnie umyć ręce.

  • W okresie połogu należy wykonywać toaletę ciała tylko pod prysznicem. Kobieta powinna zrezygnować z kąpieli w wannie, ponieważ przebywanie w ciepłej wodzie może spowodować krwotok. Warto ją ponadto uświadomić, że mycie się w wodzie stojącej, zawierającej odchody połogowe, może przyczynić się do zakażenia.

  • Do osuszania okolicy krocza należy stosować jednorazowy, papierowy ręcznik i po użyciu niezwłocznie go wyrzucić.

  • Do twarzy i całego ciała – stosować dwa oddzielne ręczniki i często je wymieniać.

PIELĘGNACJA RANY KROCZA

Jeśli rany powstałe podczas przechodzenia dziecka przez kanał rodny zostały odpowiednio zaopatrzone, na ogół goją się szybko i bez komplikacji. W przypadku, gdy istniała uzasadniona przyczyna nacięcia krocza, ranę zszywa się w znieczuleniu miejscowym. 

Istnieje duże ryzyko zakażenia rany po nacięciu krocza, z uwagi na bliskość pochwy, z której wydostają się zakaźne odchody połogowe oraz sąsiedztwo odbytu i cewki moczowej. Niezwykle ważne jest zachowywanie w tym czasie właściwej higieny, jako że niemożliwe jest utrzymanie jałowości w tych okolicach.

W okresie połogu radość płynąca z macierzyństwa często przeplata się u pacjentki z lękiem i obawami o własne zdrowie oraz zdrowie i rozwój dziecka.

Jak już wspomniano, pacjentka powinna korzystać z kąpieli wyłącznie pod prysznicem, aby nie doszło do zakażenia rany krocza odchodami połogowymi. W czasie dnia wskazane jest podmywanie się co najmniej 2–3 razy dziennie (a najlepiej po każdej wizycie w toalecie). Do podmywania pacjentka może używać stosowanego do tej pory płynu do higieny intymnej lub takiego przeznaczonego specjalnie dla kobiet w okresie połogu. Po podmyciu okolice krocza należy wysuszyć ręcznikiem jednorazowym (w kierunku od przodu do tyłu). Należy przestrzec położnicę, że niedopuszczalne jest stosowanie do okolic intymnych tych samych ręczników, które miały kontakt z innymi częściami ciała lub mogły być używane przez innych domowników.

RANA PO CIĘCIU CESARSKIM

Rana po cięciu cesarskim powstaje na granicy linii owłosienia łonowego, ma długość ok. 10–15 cm. Początkowo jest czerwona, wraz z procesem gojenia stopniowo blednie i staje się różowa, a ostatecznie jest nieco jaśniejsza od koloru skóry. Jeśli jest prawidłowo pielęgnowana, blizna po wygojeniu staje się mało widoczna. Jeśli jednak pacjentce bardzo zależy na zmniejszeniu jej widoczności, po zakończeniu gojenia się można rozważyć stosowanie w to miejsce specjalnej maści. 

Jak pielęgnować i opatrywać ranę? Opatrunek powinien być cały czas suchy i regularnie wymieniany, gdy pojawi się taka
potrzeba. Już od pierwszych dni po jego zdjęciu pacjentka powinna dbać o czystość i suchość rany. Podczas kąpieli pod
prysznicem rana powinna być przemywana wodą z mydłem hipoalergicznym, a po kąpieli dokładnie osuszana jednorazowym ręcznikiem. W przypadku prawidłowego gojenia się nie są potrzebne dodatkowe środki farmakologiczne do jej
pielęgnacji. Wystarczy przemywanie i osuszanie podczas codziennych kąpieli.

PRZEKAŻ TE INFORMACJE SWOJEJ PACJENTCE!

• Powstawaniu zrostów zapobiega umiarkowana aktywność fizyczna, ułatwia ona także gojenie rany.

• Bardzo ważne jest, aby rana miała kontakt z powietrzem! Pacjentka może podczas odpoczynku odsuwać ubranie i wietrzyć ranę.

• Ubranie nie powinno uciskać ani ocierać rany – najlepszą odzieżą na czas jej gojenia się są przewiewne, luźne bawełniane sukienki i spódnice.

CO PACJENTKA POWINNA WIEDZIEĆ?

  • Bielizna powinna być bawełniana, niewskazana jest bielizna obcisła.

  • Wskazane jest jak najczęstsze chodzenie w sukienkach lub spódnicach, gdyż spodnie, uciskając okolicę krocza, utrudniają dostęp powietrza, a tym samym gojenie.

  • Do zabezpieczania bielizny kobieta może stosować jednorazowe wkładki/podpaski. Warto jednak wspomnieć, że wszelkie rany najlepiej goją się „na powietrzu” i zalecać, jeśli jest to tylko możliwe, aby np. podczas leżenia odchylała bieliznę i wietrzyła krocze.

  • Bardzo ważny jest nawyk mycia rąk po każdym kontakcie z raną krocza, w szczególności przed kontaktem z noworodkiem.

  • Ze względu na obecność rany krocza, położnicy nie wolno przez cały okres połogu dźwigać ciężkich przedmiotów ani wykonywać czynności wymuszających długie pochylanie się.

  • W przypadku problemów z siadaniem można zaproponować kobiecie korzystanie ze specjalnych poduszek przeznaczonych dla kobiet z naciętym kroczem.

  • Dolegliwości bólowe z powodu obrzęku krocza można łagodzić za pomocą odpowiednio dobranych środków przeciwbólowych, należy jednak przestrzec pacjentkę, aby nie sięgała po nie bez konsultacjiz położną lub lekarzem. Ból łagodzą także zmiany pozycji ciała, w których zmniejsza się nacisk na szwy.

  • Uwaga na dolną bieliznę – nie powinna urażać rany. Najlepiej, aby pacjentka nosiła przez ten czas majtki z gumką sięgającą okolic talii.

  • Swędzenie i mrowienie blizny to dobry znak – oznacza, że tkanki się goją i regenerują. Nie należy drapać okolicy rany, aby jej nie podrażnić.

  • Odrętwienie w okolicach nacięcia może utrzymywać się nawet kilka miesięcy po zagojeniu rany.

  • W przypadku: obrzęku i zaczerwienienia w okolicy rany, ropnego wycieku z rany oraz gorączki, które mogą świadczyć o zakażeniu, wskazana jest konsultacja lekarska!

NIETRZYMANIE MOCZU

Dolegliwości związane z nietrzymaniem moczu po porodzie zdarzają się dość często u kobiet, które urodziły naturalnie dzieci z masą powyżej 4 kg, po porodzie zabiegowym z zastosowaniem kleszczy lub próżniociągu oraz u kobiet po licznych porodach drogą pochwową. Po ciąży i porodzie często następuje rozluźnienie oraz zwiotczenie mięśni oraz więzadeł podtrzymujących dolny odcinek układu moczowego i rodnego, co również może wpłynąć na pojawienie się tej dolegliwości.

Najczęściej nietrzymanie moczu mija samoistnie jeszcze podczas połogu, jednak należy pamiętać, że ciało każdej kobiety wraca do stanu sprzed ciąży we własnym tempie. Duże znaczenie w tej dolegliwości ma odpowiednia aktywność fizyczna. Ruch całego ciała aktywuje także okolicę mięśni miednicy. Warto ponadto wspomnieć, że nietrzymanie moczu częściej pojawia się i wolniej ustępuje u kobiet z nadmierną masą ciała.

Jeszcze podczas ciąży, a na pewno jak najszybciej podczas połogu, warto namówić pacjentkę do trenowania mięśni Kegla poprzez ich świadome, naprzemienne napinanie i rozluźnianie. Pacjentka może to robić o każdej porze dnia, w każdej pozycji ciała. Jeśli chce się dowiedzieć, o które dokładnie mięśnie chodzi, warto jej zaproponować, aby spróbowała podczas wizyty w toalecie zatrzymać strumień moczu. Kolejne ćwiczenia powinna jednak wykonywać już poza toaletą, napinając jedynie mięśnie – należy przestrzec kobietę, że ćwiczenie podczas oddawania moczu może sprzyjać niepełnemu opróżnianiu pęcherza, a to może być przyczyną zakażeń układu moczowego.

ZAPARCIA I HEMOROIDY

Zaparcia w okresie połogu są spowodowane głównie zwiotczeniem powłok brzusznych oraz przepony miednicznej, zmniejszonym napięciem ściany jelita grubego (związanego z jeszcze obecnymi hormonami ciążowymi) czy urazami w czasie porodu okolicy odbytnicy. Ponadto wiele kobiet obawia się, że parcie może zaszkodzić szwom na kroczu lub ranie po cięciu cesarskim, i wstrzymuje potrzebę oddania kału.

Dużą rolę w zapobieganiu zaparciom odgrywa odpowiednia dieta oraz aktywność fizyczna. Dieta położnicy powinna być lekkostrawna i bogata w błonnik – należy spożywać produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce nieprzetworzone. Warto zachęcać kobietę do wypijania co najmniej 2–3 litrów dziennie niegazowanej wody. Pomocnym może okazać się wypicie na czczo szklanki wody, najlepiej z miodem i cytryną, oraz jedzenie suszonych śliwek.

W okresie połogu pacjentka powinna unikać silnie działających środków przeczyszczających.

Przyczyną kłopotów z wypróżnianiem mogą być hemoroidy powstałe w czasie porodu. Rozwój bolesnych guzków krwawniczych jest spowodowany zaciskaniem się naczyń krwionośnych w końcowym odcinku jelita grubego. Także w tym przypadku pomocna może być dieta bogata w błonnik oraz wypijanie dużych ilości wody, czyli zapobieganie zaparciom.

Pacjentka powinna starannie dbać o higienę okolic odbytu. Jeśli jest taka potrzeba, można doradzić odpowiednie maści lub czopki mające działanie przeciwbólowe, odkażające, łagodzące świąd i obrzęk. Pacjentka nie powinna jednak sięgać po takie preparaty bez konsultacji z położną.

NIE TYLKO CIAŁO

Pierwsze zmiany zachowania związane z emocjami u położnicy pojawiają się już około 3.–5. dnia po porodzie, zwykle podczas nawału mlecznego oraz największych wahań hormonalnych. Są one nazywane „dniami płaczu” lub „baby blues”. 

Charakterystyczna dla tego czasu jest labilność w zachowaniu kobiety – radość i euforia przeplatane są napadami płaczu z nieistotnych powodów i odwrotnie. Pacjentka jest rozdrażniona, przygnębiona, nadwrażliwa na bodźce. Może też uskarżać się na problemy ze snem. Często skupia się na sobie, tracąc zainteresowanie otoczeniem. W tym okresie mogą się także pojawić: utrata apetytu, bóle głowy, zaburzenia koncentracji oraz uczucie wyczerpania i zakłopotania. Zwykle te zaburzenia ustępują po 10 dniach i nie wymagają leczenia specjalistycznego, natomiast bardzo ważne jest okazanie pacjentce wsparcia.

Czynnikami ryzyka pojawienia się zaburzeń emocjonalnych po porodzie mogą być m.in.:

  • pierwsza ciąża,
  • młody wiek matki,
  • niespodziewana, niechciana ciąża,
  • złe relacje z partnerem i rodziną,
  • ciężki poród,
  • problemy zdrowotne matki lub noworodka,
  • gorsza sytuacja materialna,
  • niższy poziom wykształcenia.

Mimo iż „baby blues” szybko przemija, należy obserwować, czy stan ten nie będzie miał wpływu na rozwój depresji poporodowej lub psychozy poporodowej, która może mieć różne nasilenie. Bardzo ważna jest w tym przypadku edukacja rodziny, która jako pierwsza może zauważyć zmiany w zachowaniu się kobiety.