Program Troskliwa pielęgnacja
Alergie - czy to epidemia XXI wieku?
Choroby alergiczne stanowią coraz większy problem zdrowotny na całym świecie. Według najnowszych danych z tą przypadłością walczy około 1/3 populacji. Czy mamy dziś do czynienia z epidemią chorób alergicznych? Czy możemy im w jakiś sposób przeciwdziałać? Co powinny wiedzieć nasze pacjentki?
NR 3 (66) 2017
Powrót do listy artykułów

Mianem alergii określa się wrodzoną lub nabytą nieprawidłową immunologiczną reakcję ustroju na – tolerowane przez większość populacji – substancje pochodzące ze środowiska naturalnego lub skażonego. Jako jedną z przyczyn wzrostu częstotliwości występowania chorób alergicznych eksperci podają tzw. czynniki środowiskowe, a wśród nich zanieczyszczenie powietrza (przez ozon, pył, spaliny), palenie tytoniu, zanieczyszczenie środowiska wewnątrzdomowego przez roztocza kurzu domowego, a także zmiany sposobu odżywiania czy pielęgnacji skóry oraz… stres. Poza czynnikami środowiskowymi na rozwój chorób alergicznych mają wpływ także uwarunkowania genetyczne: obciążenie w wywiadzie rodzinnym, mała masa urodzeniowa, a także płeć – bardziej narażona na alergie jest płeć męska.

Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), do metod tzw. prewencji pierwotnej należy przede wszystkim karmienie piersią – trwające przynajmniej pół roku – oraz unikanie dymu tytoniowego. W owej pierwotnej profilaktyce niezwykle ważną rolę pełni położna, jako że jej zadaniem jest promowanie zachowań prozdrowotnych u rodziców oraz przygotowanie pacjentki do karmienia naturalnego, a także udzielanie porad w zakresie karmienia i pielęgnacji noworodka.  

Co to jest „marsz alergiczny”?

Alergia ujawnia się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie – u niemowląt ma najczęściej charakter alergii pokarmowej (np. na białko mleka krowiego). W nieco późniejszym okresie może pojawić się wyprysk atopowy, a u starszych dzieci alergiczny nieżyt nosa i astma. Ta zmienność obrazu, idąca w parze z wiekiem chorego, jest nazywana „marszem alergicznym”.  

Różne oblicza chorób alergicznych

Choroby alergiczne występują stosunkowo rzadko w krajach rozwijających się, a w krajach zachodnich są bardzo często spotykane. O wiele bardziej są na nie narażeni mieszkańcy miast. W zależności od wieku, alergiczny nieżyt nosa występuje u 22–25% osób, astma – u 9–11%, alergia pokarmowa u 5–13%, pokrzywka – u 5–8%, a atopowe zapalenie skóry – u 4–9%.  

Alergiczny nieżyt nosa (ANN) jest dziś jedną z najczęstszych chorób. Często poprzedza wystąpienie astmy lub z nią współwystępuje. Najczęściej występuje na terenach miejskich z zanieczyszczonym powietrzem. Według Światowej Organizacji Alergii (WHA), ANN dotkniętych jest 43% mieszkańców Ziemi. Zgodnie z europejskimi danymi, na ten rodzaj alergii cierpi 47 milionów osób, a prawie 40% z nich to dzieci w wieku 13–14 lat. Sezonowy alergiczny nieżyt nosa rzadko występuje u dzieci do 5. roku życia – częstotliwość zapadalności na to schorzenie wzrasta po ukończeniu 15. roku życia. Na sezonowy alergiczny nieżyt nosa częściej zapadają dzieci, a dorośli – na całoroczny.

Astma – to najczęstsza choroba przewlekła stwierdzana u osób młodych. Jak wynika z najnowszych polskich badań epidemiologicznych ECAP, na astmę choruje 8,6–11% populacji, w tym bardzo duży odsetek dzieci w wieku 6–14 lat. Wzrasta także liczba zachorowań na astmę do 5. roku życia. Niepokój budzi także fakt, iż choroba jest często nierozpoznawana, źle diagnozowana i nieprawidłowo leczona. 

Temat alergii nadal budzi wiele pytań i jest przyczynkiem do kolejnych badań. Wielu ekspertów twierdzi np., że atopia jest jednym z głównych czynników rozwoju astmy, jednak wielu atopików nie ma jej objawów.  

Alergiczne choroby skóry, w tym atopowe zapalenie skóry (AZS) oraz pokrzywka, także są dziś coraz częstszym zjawiskiem. Pierwsze objawy AZS występują już w najmłodszym wieku (w 57% przypadków jest to 1. rok życia, w 90% choroba ujawni się przed ukończeniem 5. roku życia). Częstość występowania AZS w Europie szacuje się na 4–13%. AZS, podobnie jak astma i ANN, częściej występują u dzieci wychowujących się w warunkach miejskich.

Alergie pokarmowe – ten problem wciąż intensywnie narasta. W ostatnim czasie aż dwukrotnie wzrosła u dzieci liczba reakcji alergicznych związanych z odżywianiem. Eksperci wymieniają wśród czynników ryzyka niedobór witaminy D, nieprawidłowe odżywianie, otyłość, a także czynniki genetyczne. Ważny jest także styl życia, np. nadmierna higiena, która nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem.

DZIEDZICZENIE ALERGII

Dziedziczenie, czyli przekazywanie cech rodziców dzieciom, jest związane z genami obecnymi w chromosomach naszych komórek, które stanowią tzw. materiał genetyczny. Zdaniem specjalistów, choroby alergiczne są wyzwalane zarówno przez czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Jeśli zatem u chorego – oprócz „puli genowej” (predyspozycji) – pojawi się także
sprzyjające środowisko zawierające substancje alergizujące, to ryzyko wystąpienia alergii jest bardzo duże.

Dziedziczenie chorób alergicznych jest wielogenowe. Oznacza to w praktyce, że początek choroby oraz jej przebieg są skutkiem interakcji genów ze środowiskiem. Przykładowo, astma alergiczna rozwija się u osób predysponowanych genetycznie, które zostaną narażone na wpływ czynników środowiskowych, np. alergenów powietrznopochodnych czy zanieczyszczeń środowiskowych, w tym dymu tytoniowego. Znaczenie czynników środowiskowych w rozwoju alergii jest zróżnicowane, zależy od podłoża genetycznego pacjenta. Podobnie jest w przypadku innych alergii – np. pokarmowej, AZS czy ANN – istotne są zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe.

NAJCZĘSTSZE ALERGENY

Alergeny to substancje wywołujące odpowiedź immunologiczną w mechanizmie nadwrażliwości immunologicznej. Dzielimy je ze względu na drogę wnikania do organizmu na alergeny wziewne, czyli powietrznopochodne (całoroczne i sezonowe), kontaktowe, pokarmowe (zarówno substancje roślinne, jak i zwierzęce) oraz iniekcyjne (leki, jad owadów itp.). Pierwszy kontakt z alergenem wywołuje zwykle tzw. uczulenie, zaś kolejny – może wywołać reakcję zapalną, zwaną nadwrażliwością immunologiczną lub alergią. Jeżeli reakcja ta daje tzw. objawy kliniczne, mówimy wówczas o chorobie alergicznej.

PROFILAKTYKA – CZY JEST MOŻLIWA?

Jako że o tym, czy ktoś zachoruje na alergię i na co będzie uczulony, decydują w przeważającej mierze geny, trudno jest mówić o jej skutecznej profilaktyce. Są jednak działania, które mogą obniżyć ryzyko pojawienia się alergii i w edukacji na ten temat bardzo ważną rolę może pełnić położna, prowadząca kobiety w ciąży oraz młodych rodziców.

Alergie

CZY WIESZ, ŻE…

W różnych regionach świata można zauważyć zróżnicowanie występowania chorób alergicznych. W niektórych jego częściach ponad połowa osób uczulona jest na alergeny wziewne – w innych ten rodzaj alergii prawie nie występuje.

PROFILAKTYKA ANTYALERGICZNA – CO PACJENTKA POWINNA WIEDZIEĆ

  •  Dym nikotynowy zwiększa ryzyko wystąpienia alergii i astmy oskrzelowej u dziecka. Upośledza on także funkcjonowanie układu odpornościowego i zwiększa ryzyko infekcji. Dlatego zarówno w okresie ciąży, jak i po urodzeniu się dziecka ani matka, ani pozostali domownicy nie powinni palić.
  • Mleko matki ma ochronny wpływ i zawiera naturalne przeciwciała IgA. Dlatego bardzo ważne jest promowanie naturalnego karmienia i nakłanianie pacjentki, aby karmiła jak najdłużej, minimum do 4.–6. miesiąca życia dziecka.
  • Gdy przyjdzie czas na rozszerzanie diety, należy to uczynić zgodnie z zaleceniami i rekomendacjami. Poinformuj pacjentkę, żeby wprowadzanie nowych pokarmów rozpoczęła po 6. miesiącu życia dziecka.
  • Wskazane jest wyeliminowanie z otoczenia potencjalnych czynników alergizujących. Warto, aby rodzice zadbali o odpowiedni mikroklimat w mieszkaniu (nawilżenie powietrza) oraz jego czystość, szczególnie ważna jest walka z kurzem, w którym kryją się roztocza. Wskazane jest jednak przekazanie rodzicom informacji, że nadmierna sterylność także może zaszkodzić, ponieważ układ immunologiczny dziecka musi też obcować z „naturalnymi” wrogami w postaci wirusów czy bakterii, aby nauczył się prawidłowo funkcjonować.
  • Warto doradzić pacjentce używanie łagodnych, hipoalergicznych produktów do pielęgnacji skóry dziecka oraz do prania ubrań i pościeli niemowlęcej.
  • Ważna może być ochrona dziecka przed spalinami. Spaliny w reakcji ze światłem słonecznym wytwarzają tzw. smog fotochemiczny, który zaliczany jest do grona groźniejszych alergenów. Uczul swoją pacjentkę, żeby pamiętała o odpowiednim doborze miejsca spacerów.
  • Izolowanie dziecka od osób chorych może być przydatne nie tylko w profilaktyce infekcji, ale także alergii. W momencie, gdy dziecko odziedziczyło skłonność do alergii, to także częste infekcje wirusowe mogą być sprzyjającym jej rozwojowi czynnikiem. Uszkodzona w wyniku infekcji błona śluzowa stanowi bowiem słabszą barierę dla alergenów.